در بسیاری از نظامهای سلامت، یکی از شاخصهای رایج برای ارزیابی عملکرد بیمارستانها «میزان تخت اشغالی» است. با این حال، این شاخص همواره بازتاب دقیقی از نیاز واقعی جامعه یا کارآمدی سیستم سلامت نیست. گاهی مشاهده میشود که نسبت اشغال تختها با ظرفیت موجود همخوانی ندارد؛ در برخی مواقع تختها خالی میمانند و در زمانهایی دیگر، کمبود شدید احساس میشود. این نوسانها نشان میدهد که مسئله صرفاً کمبود یا افزایش تعداد بیمارستانها نیست، بلکه ریشههای عمیقتری در ساختار بهداشت و اقتصاد سلامت وجود دارد.
یکی از مهمترین عوامل این عدم توازن، ضعف در حوزه پیشگیری و بهداشت عمومی است. اگر نظام سلامت تمرکز کافی بر آموزش، سبک زندگی سالم، واکسیناسیون، غربالگری و کنترل عوامل خطر نداشته باشد، بار بیماریها افزایش مییابد. در چنین شرایطی، بیمارستانها بهجای آنکه آخرین حلقه درمان باشند، به خط مقدم مقابله با بیماری تبدیل میشوند. این موضوع نهتنها هزینهها را بالا میبرد، بلکه باعث میشود تقاضا برای تختهای بیمارستانی بهصورت مصنوعی افزایش یابد.
از سوی دیگر، ساخت بیمارستانهای جدید اغلب بهعنوان راهحلی سریع برای پاسخ به نیازهای درمانی مطرح میشود. اما تجربه نشان داده است که افزایش ظرفیت فیزیکی، بدون اصلاح زیرساختهای بهداشتی و نظام ارجاع، لزوماً به بهبود وضعیت سلامت منجر نمیشود. حتی در برخی موارد، ایجاد ظرفیتهای جدید میتواند خود به افزایش تقاضای القایی منجر شود؛ یعنی خدمات بیشتری ارائه میشود صرفاً چون امکان ارائه آن وجود دارد، نه لزوماً به دلیل نیاز واقعی بیماران.
بعد اقتصادی این موضوع نیز قابل توجه است. بیمارستانها، بهویژه در نظامهای مبتنی بر درآمد خدماتی، میتوانند منابع مالی قابل توجهی ایجاد کنند. این مسئله ممکن است برای برخی ذینفعان—از مدیران و سرمایهگذاران گرفته تا برخی ارائهدهندگان خدمات—انگیزههایی ایجاد کند که تمرکز بر درمان را نسبت به پیشگیری تقویت میکند. در چنین ساختاری، پیشگیری که معمولاً بازده مالی کوتاهمدت ندارد، در حاشیه قرار میگیرد؛ در حالی که از منظر سلامت عمومی، بیشترین اثربخشی و صرفه اقتصادی در بلندمدت را دارد.
برای اصلاح این وضعیت، لازم است نگاه کلنگر به نظام سلامت تقویت شود. سرمایهگذاری در بهداشت اولیه، تقویت نظام ارجاع، آموزش عمومی و سیاستگذاری مبتنی بر شواهد میتواند بار بیماریها را کاهش دهد و نیاز به بستری را منطقیتر کند. همچنین، اصلاح نظامهای پرداخت و ایجاد مشوقهایی برای پیشگیری، میتواند تعادل میان درمان و بهداشت را برقرار سازد.
در نهایت، باید پذیرفت که بیمارستانها بخش ضروری نظام سلامت هستند، اما نه تنها راهحل. اگر هدف، ارتقای سلامت جامعه باشد، تمرکز باید از «درمان بیماری» به «پیشگیری از بیماری» تغییر یابد. تنها در این صورت است که شاخصهایی مانند تخت اشغالی، معنای واقعیتری پیدا خواهند کرد و منابع به شکل کارآمدتری مورد استفاده قرار خواهند گرفت.
واهب 
بیان دیدگاه