افزایش نرخ ارز در کشورهایی که بخش قابلتوجهی از مواد اولیه تولید آنها وابسته به واردات است، همواره یکی از چالشهای اساسی در مسیر توسعه صادرات به شمار میرود. اگرچه در نگاه نخست، افزایش نرخ ارز میتواند صادرات را از نظر قیمتی جذابتر کند، اما در بلندمدت به دلیل افزایش هزینههای تولید، قیمت تمامشده کالاها افزایش یافته و توان رقابتی تولیدکنندگان در بازارهای جهانی کاهش مییابد. این مقاله به بررسی تأثیر افزایش نرخ ارز بر هزینه تولید، صادرات و قدرت رقابت کالاهای داخلی در برابر محصولات مشابه خارجی میپردازد.
صادرات یکی از مهمترین موتورهای رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال و افزایش درآمد ارزی در هر کشوری محسوب میشود. بسیاری از سیاستگذاران اقتصادی افزایش نرخ ارز را بهعنوان ابزاری برای تقویت صادرات تلقی میکنند. با این حال، در اقتصادی که ساختار تولید آن بهشدت وابسته به مواد اولیه، قطعات و فناوری وارداتی است، افزایش نرخ ارز میتواند نتایج معکوس به همراه داشته باشد. در چنین شرایطی، افزایش هزینه تولید نهتنها سودآوری صادرکنندگان را کاهش میدهد، بلکه قدرت رقابت کالاهای داخلی را در بازارهای بینالمللی تضعیف میکند.
وابستگی تولید به مواد اولیه وارداتی
در بسیاری از صنایع، بخش قابل توجهی از مواد اولیه، ماشینآلات و حتی دانش فنی از خارج از کشور تأمین میشود. این وابستگی ارزی باعث میشود که هرگونه نوسان یا افزایش نرخ ارز، مستقیماً هزینههای تولید را افزایش دهد. در نتیجه، تولیدکننده برای حفظ سود خود ناچار به افزایش قیمت محصول نهایی میشود؛ اقدامی که در بازارهای رقابتی جهانی، معمولاً با کاهش تقاضا همراه است.
تأثیر افزایش نرخ ارز بر قیمت تمامشده تولید
افزایش نرخ ارز موجب رشد هزینههای زیر میشود:
هزینه واردات مواد اولیه و قطعات
هزینه نگهداری و تعمیر ماشینآلات وارداتی
هزینه حملونقل و بیمه
هزینههای مالی ناشی از تأمین سرمایه در گردش
این عوامل باعث میشوند قیمت تمامشده کالا افزایش یابد. در کوتاهمدت ممکن است صادرکنندگان با کاهش حاشیه سود، صادرات را حفظ کنند، اما در بلندمدت این وضعیت پایدار نخواهد بود.
کاهش توان رقابتی در بازارهای جهانی
بازارهای جهانی بهشدت رقابتی هستند و مصرفکنندگان معمولاً قیمت و کیفیت را بهطور همزمان مقایسه میکنند. زمانی که قیمت کالای صادراتی یک کشور به دلیل افزایش هزینه تولید بالا میرود، کالاهای مشابه از سایر کشورها که از ثبات ارزی، زنجیره تأمین داخلی قوی یا حمایتهای دولتی برخوردارند، جایگزین آن میشوند. در نتیجه:
سهم کشور از بازارهای صادراتی کاهش مییابد
برندهای داخلی قدرت حضور پایدار در بازارهای جهانی را از دست میدهند
بازگشت مجدد به بازارهای از دسترفته بسیار دشوار و پرهزینه میشود
اثرات بلندمدت بر رشد صادرات
در صورت تداوم افزایش نرخ ارز و عدم اصلاح ساختار تولید، رشد صادرات در سالهای بعدی با کاهش مواجه خواهد شد. این کاهش نه به دلیل ضعف تقاضای جهانی، بلکه ناشی از افزایش قیمت تمامشده و کاهش رقابتپذیری است. از سوی دیگر، بیثباتی ارزی ریسک فعالیتهای صادراتی را افزایش داده و سرمایهگذاران را از ورود به این حوزه بازمیدارد.
راهکارهای پیشنهادی
برای کاهش اثرات منفی افزایش نرخ ارز بر صادرات، میتوان راهکارهای زیر را مدنظر قرار داد:
کاهش وابستگی به واردات مواد اولیه از طریق توسعه زنجیره تأمین داخلی
حمایت هدفمند دولت از تولیدکنندگان صادراتمحور
افزایش بهرهوری و بهبود فناوری تولید
ثباتبخشی به سیاستهای ارزی و اقتصادی
تنوعبخشی به بازارهای صادراتی و تمرکز بر محصولات با ارزش افزوده بالاتر
نتیجهگیری
افزایش نرخ ارز در اقتصادی که به واردات مواد اولیه وابسته است، اگرچه ممکن است در کوتاهمدت به رشد اسمی صادرات منجر شود، اما در بلندمدت باعث افزایش قیمت تمامشده تولید، کاهش توان رقابتی و افت رشد صادرات خواهد شد. بنابراین، تقویت صادرات پایدار نیازمند اصلاح ساختار تولید، کاهش وابستگی ارزی و ایجاد ثبات در سیاستهای اقتصادی است. تنها در این صورت میتوان حضور مؤثر و ماندگار در بازارهای جهانی را تضمین کرد.
واهب 
بیان دیدگاه