رشد روزافزون پروندههای قضایی و تراکم کاری وکلا و قضات، یکی از چالشهای اصلی نظام عدالت در بسیاری از کشورها است. هوش مصنوعی به عنوان فناوری تحولآفرین قرن بیستویکم، با توانایی در تحلیل دادههای حقوقی، مستندسازی خودکار و پیشبینی نتایج دعاوی، میتواند به شکل قابل توجهی از بار کاری دستگاه قضایی بکاهد. این مقاله با تکیه بر قوانین و مقررات موجود کشور، به بررسی ظرفیتهای قانونی و عملی استفاده از هوش مصنوعی برای تسریع و بهینهسازی فرایندهای حقوقی و قضایی میپردازد.
مقدمه
نظام قضایی کشور ، وظیفه دارد عدالت را اجرا کند، حقوق فردی و اجتماعی را احیا نماید، و در کوتاهترین زمان ممکن به دعاوی رسیدگی کند. با توجه به افزایش حجم پروندهها، کمبود کادر متخصص، و پیچیدگی روابط حقوقی در عصر دیجیتال، تحقق این اهداف با ابزارهای سنتی دشوار شده است.
در این میان، هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) به عنوان ابزاری برای تسریع تصمیمگیری، کاهش خطای انسانی، و ساماندهی حجم گسترده اطلاعات حقوقی، میتواند بازوی کمکی ارزشمندی برای وکلا، مشاوران حقوقی، و قضات محسوب شود.
۱. مبانی قانونی بهکارگیری فناوری در نظام حقوقی
در نظام حقوقی کشور ، زمینههای قانونی استفاده از فناوریهای نوین در فرآیندهای دادرسی وجود دارد.
۲. نقش هوش مصنوعی در کاهش حجم کار وکلا و قضات
خودکارسازی بررسی اسناد و مستندات:
در بسیاری از پروندهها، بررسی قراردادها، لوایح، و مستندات زمانبر است. سامانههای هوش مصنوعی میتوانند با استخراج خودکار اطلاعات مهم از اسناد، زمان بررسی را از چند ساعت به چند دقیقه کاهش دهند. این امر موجب کاهش فشار کاری وکلا و افزایش دقت قضات در تصمیمگیری میشود.
پیشنویس خودکار آراء و لوایح قضایی:
با استفاده از مدلهای پردازش زبان طبیعی، میتوان پیشنویس آرای قضایی یا لوایح دفاعیه را به صورت خودکار تولید کرد. قاضی یا وکیل فقط وظیفه بازبینی و اصلاح نهایی را بر عهده دارد، نه نگارش کامل متن.
پیشبینی نتیجه دعاوی و تصمیمسازی هوشمند:
هوش مصنوعی قادر است با تحلیل آرای مشابه، روند تصمیمگیری دادگاهها را شناسایی کرده و احتمال موفقیت هر دعوی را تخمین بزند. این قابلیت موجب کاهش طرح دعاوی بیمبنا و در نتیجه کاهش بار پروندههای قضایی میگردد.
مدیریت هوشمند پروندهها و زمانبندی جلسات:
سیستمهای قضایی هوشمند میتوانند به صورت خودکار زمان جلسات را تنظیم، پروندهها را بر اساس نوع دعوی دستهبندی و به قضات متخصص ارجاع دهند. چنین رویکردی از اتلاف وقت قضات جلوگیری میکند.
۳. تأثیر هوش مصنوعی بر کیفیت و عدالت قضایی
با کاهش حجم کار و تمرکز بیشتر قضات بر پروندههای اصلی، کیفیت تصمیمگیری ارتقا مییابد. هوش مصنوعی با ارائه تحلیلهای آماری از آرای گذشته، میتواند به یکسانسازی رویه قضایی کمک کند و از صدور آراء متناقض جلوگیری نماید. این امر با اصول عدالت و برابری در برابر قانون هماهنگ است.
۴. چشمانداز آینده
با توجه به سیاستهای کلی در حوزه عدالت و فناوری اطلاعات، پیشبینی میشود در دهه آینده استفاده از هوش مصنوعی در دادرسیهای الکترونیک، صدور آرای هوشمند و مشاورههای حقوقی دیجیتال به امری عادی تبدیل شود. در نتیجه، بار کاری دستگاه قضایی تا حد زیادی کاهش یافته و تحقق عدالت تسهیل میگردد.
نتیجهگیری
هوش مصنوعی نهتنها ابزاری فناورانه بلکه نیرویی اصلاحگر در نظام حقوقی محسوب میشود. با بهرهگیری از ظرفیتهای قانونی موجود و نظارت هوشمندانه بر اجرای این فناوری، میتوان از آن به عنوان عاملی برای کاهش حجم کار وکلا و قضات، تسریع دادرسی، و تحقق عدالت مؤثرتر بهره گرفت. ضروری است که قوه قضائیه و نهادهای تقنینی، چارچوبهای حقوقی و اخلاقی دقیقتری برای بهکارگیری این فناوری تدوین نمایند تا ضمن حفظ اصول عدالت، از فرصتهای هوش مصنوعی در جهت خدمت به جامعه حقوقی استفاده شود.
واهب 
بیان دیدگاه