ارز خارجی به عنوان ابزاری برای تأمین نیازهای بینالمللی یک کشور، نقش حیاتی در اقتصاد دارد. ارز برای خرید کالاها و خدمات از خارج، پرداخت بدهیهای بینالمللی، و گاهی سرمایهگذاریهای مشخص استفاده میشود. اما در شرایطی که بازار آزاد ارز به حال خود رها شده و تحت نظارت و ضابطه قرار نمیگیرد، زمینه برای سوداگری، احتکار، و تضعیف پول ملی فراهم میشود. این مقاله به بررسی این موضوع میپردازد که چرا دولتها موظفاند بازار ارز را کنترل کرده و تنها در حد نیازهای واقعی اقتصاد، اجازه نگهداری و خرید و فروش ارز را صادر کنند.
بدنه اصلی
۱. ارز؛ وسیلهای برای مبادله، نه برای سوداگری
ارز خارجی در ماهیت خود وسیلهای برای مبادله کالا، خدمات و سرمایه در سطح بینالمللی است. اما در شرایط نابسامان اقتصادی یا ضعف نظارت، این ابزار تبدیل به هدف میشود؛ بهگونهای که افراد و نهادها به جای استفاده از ارز برای فعالیت اقتصادی مشروع، آن را به چشم یک کالای سرمایهای نگاه کرده و از طریق احتکار یا نوسانگیری، سودهای کلان و غیرمولد کسب میکنند.
پیامدهای این وضعیت عبارتند از:
افزایش تقاضای غیرواقعی و جهش نرخ ارز.
تضعیف ارزش پول ملی.
فشار بر مصرفکنندگان و کاهش قدرت خرید.
تشدید تورم
۲. بازار آزاد ارز بدون کنترل؛ بستری برای بیثباتی اقتصادی
ادعای آزادی کامل بازار ارز، در شرایط اقتصادی شکننده کشورها، نسخهای خطرناک است. در کشورهای در حال توسعه یا دارای ساختار ارزی ضعیف، رهاسازی بازار ارز بدون چارچوب، منجر به:
نوسانات شدید نرخ ارز به دلیل سفتهبازی.
فرار سرمایه و خروج ارز از چرخه اقتصاد ملی.
اختلال در برنامهریزی تولیدکنندگان داخلی.
در چنین شرایطی، سیاستگذاری دقیق و مداخلات هدفمند دولت ضروری است تا بازار ارز به ابزاری برای ثبات تبدیل شود، نه بحرانآفرینی.
۳. مسئولیت دولت در برابر منافع عمومی
دولتها، طبق قانون اساسی و وظایف حاکمیتی، موظفاند از منافع عمومی و ثبات اقتصادی صیانت کنند. بخشی از این وظیفه شامل تنظیم بازار ارز، جلوگیری از احتکار و ایجاد سازوکارهایی برای تأمین نیازهای واقعی واردات، دانشجویان، بیماران، تولیدکنندگان و بخشهای مولد اقتصاد است.
نگهداری ارز توسط افراد یا نهادها، بدون نیاز واقعی و صرفاً با هدف حفظ ارزش دارایی یا سوداگری، علاوه بر زیان به اقتصاد کلان، نوعی عدول از عدالت اقتصادی است و میتواند موجب شکلگیری نابرابریهای شدید گردد.
۴. الگوی مطلوب: نظام چندنرخی یا مدیریتشده ارز
بسیاری از کشورها برای جلوگیری از تلاطم بازار ارز، به جای رهاسازی کامل یا کنترل مطلق، از الگوی نرخ ارز مدیریتشده یا نرخ ارز چندگانه هدفمند استفاده میکنند. در این نظام:
نرخ رسمی برای واردات کالاهای اساسی، دارو و تولید حفظ میشود.
نرخ آزاد در چارچوب صرافیهای مجاز و زیر نظر بانک مرکزی کنترل میشود.
تقاضای واقعی از تقاضای سوداگری تفکیک میشود.
نتیجهگیری
ارز، به عنوان ابزار مبادله بینالمللی، نباید به کالای سوداگری در بازار آزاد تبدیل شود. دولتها نهتنها حق، بلکه وظیفه دارند از تضعیف پول ملی، سوداگری ارزی و خروج بیرویه ارز از کشور جلوگیری کنند. بازار ارز باید در خدمت تولید، تجارت، و رفاه عمومی باشد، نه در خدمت منافع شخصی و غیرمولد. نگهداری ارز باید صرفاً در حد نیاز مشروع، با سازوکارهای مشخص و زیر نظر دستگاههای نظارتی انجام شود. تنها در این صورت است که ثبات اقتصادی و اعتماد عمومی به نظام پولی حفظ خواهد شد.
واهب 
بیان دیدگاه