بانکها بهعنوان نهادهای واسطه مالی، نقش کلیدی در تجهیز و تخصیص منابع مالی در اقتصاد ایفا میکنند. یکی از شاخصهای ارزیابی عملکرد بانکها، بررسی کیفیت سود و منابع درآمدی آنهاست. سود غیرعملیاتی به سودهایی اطلاق میشود که از فعالیتهای اصلی بانک حاصل نشده باشند. این نوع سودها معمولاً پایدار نیستند و نمیتوانند پایهای برای رشد بلندمدت بانکها باشند.
در سالهای اخیر، گزارشهای مالی بانکهای خصوصی در ایران نشاندهنده سهم چشمگیر سودهای غیرعملیاتی در سود خالص آنها بوده است. این مسأله ضرورت تحلیل بیشتر در مورد کیفیت سودهای بانکها را دوچندان کرده است.
سود عملیاتی و غیرعملیاتی: تعاریف و تمایز
سود عملیاتی: سود حاصل از فعالیتهای اصلی بانک، نظیر اعطای تسهیلات، سپردهگیری، عملیات ارزی، خدمات بانکی و کارمزدها.
سود غیرعملیاتی: سود حاصل از فعالیتهایی خارج از عملیات اصلی، مانند فروش داراییهای ملکی، سود حاصل از سرمایهگذاری در بورس، سود ناشی از تسعیر ارز، یا درآمد حاصل از شرکتهای تابعه.
منابع اصلی سود غیرعملیاتی در بانکهای خصوصی
بررسی صورتهای مالی بانکهای خصوصی در کشور نشان میدهد که مهمترین منابع سود غیرعملیاتی عبارتاند از:
فروش املاک و مستغلات: برخی بانکها با فروش املاک مازاد یا سرمایهگذاریهای ملکی، سودهای کلانی شناسایی کردهاند.
درآمد سرمایهگذاری در بازار سهام: بانکها با سرمایهگذاری در شرکتهای بورسی و صندوقهای سرمایهگذاری، بهویژه در دورههای رونق بازار سرمایه، سود غیرعملیاتی کسب کردهاند.
درآمد تسعیر ارز: نوسانات نرخ ارز در ایران باعث شده است بانکهایی که دارای دارایی ارزی هستند از این طریق سود شناسایی کنند.
درآمد حاصل از شرکتهای تابعه و سرمایهگذاریهای بلندمدت: برخی بانکها از شرکتهای زیرمجموعه خود سود سهام یا سود حاصل از فروش سهام دریافت میکنند.
دلایل افزایش سهم سود غیرعملیاتی
چند عامل در افزایش اتکای بانکهای خصوصی به سودهای غیرعملیاتی نقش داشتهاند:
کاهش درآمدهای عملیاتی: افزایش مطالبات غیرجاری، کاهش قدرت تسهیلاتدهی، و نبود تنوع در خدمات بانکی موجب کاهش درآمد عملیاتی شده است.
محدودیت در فعالیتهای بانکی سنتی: سیاستهای نظارتی و محدودیتهای قانونی، برخی بانکها را به سمت فعالیتهای سرمایهگذاری سوق داده است.
تورم و جهشهای ارزی: در شرایط تورمی و نوسانات نرخ ارز، فروش داراییها و تسعیر ارز میتواند سود بالایی ایجاد کند.
پیامدها و ریسکها
وابستگی به سودهای غیرعملیاتی، اگرچه ممکن است در کوتاهمدت سودآور به نظر برسد، اما در بلندمدت میتواند پیامدهای منفی به همراه داشته باشد:
پایداری پایین سود: سودهای غیرعملیاتی معمولاً یکباره و غیرتکرارشونده هستند.
ایجاد تصویر غلط از عملکرد بانک: ممکن است باعث گمراهی سهامداران و تحلیلگران نسبت به عملکرد واقعی بانک شود.
افزایش ریسکهای عملیاتی و سرمایهگذاری: ورود بانکها به حوزههای غیرتخصصی، مانند املاک یا بورس، ریسکهای جدیدی ایجاد میکند.
ساختار درآمدی بانکها در نظام بانکداری جهانی
در نظام بانکداری بینالمللی، بهویژه در کشورهای توسعهیافته با نظامهای مالی پیشرفته، ساختار درآمدی بانکها بر پایهی پایداری، تنوع و شفافیت استوار است. سودهای حاصل از عملیات اصلی بانکها – که شامل اعطای تسهیلات، دریافت سپرده، عملیات انتقال وجه، خدمات بانکی، کارمزدها و مدیریت داراییهاست – بخش اعظم سود خالص را تشکیل میدهد.
مقایسه ساختار سوددهی بانکهای خصوصی با بانکهای بینالمللی نشان میدهد که سهم بالای سود غیرعملیاتی در بانکهای ایرانی یک انحراف جدی از استانداردهای بانکداری پایدار است. برای ارتقای کیفیت سود و پایداری نظام بانکی، لازم است بانکها بهتدریج ساختار درآمدی خود را متحول کرده و با تکیه بر عملیات اصلی، همراستا با بانکداری جهانی حرکت کنند
راهکارهای پیشنهادی
برای ارتقاء کیفیت سود و کاهش وابستگی به سودهای غیرعملیاتی، پیشنهادهایی به شرح زیر ارائه میشود:
تقویت درآمدهای عملیاتی: توسعه خدمات نوین بانکی، دیجیتالسازی، افزایش کارمزدها و بهینهسازی مدیریت تسهیلات.
بازنگری در مدل کسبوکار: تمرکز بر فعالیتهای اصلی و جلوگیری از پراکندگی سرمایهگذاری.
شفافیت در گزارشگری مالی: تفکیک دقیق سودهای عملیاتی و غیرعملیاتی در صورتهای مالی.
نظارت بیشتر بانک مرکزی: کنترل سرمایهگذاریهای پرریسک و هدایت بانکها به سمت فعالیتهای پایدار.
نتیجهگیری
سود غیرعملیاتی در بانکهای خصوصی بهعنوان یک پدیده رو به رشد، میتواند هشداردهنده باشد. وابستگی به درآمدهای غیرمستمر، نشاندهنده چالشهایی در مدل درآمدی بانکهاست. برای ایجاد یک سیستم بانکی پایدار، تمرکز بر سودهای با کیفیت، شفافیت در گزارشگری و ارتقاء عملکرد عملیاتی بانکها ضروری است.
مقایسه ساختار سوددهی بانکهای خصوصی ایران با بانکهای بینالمللی نشان میدهد که سهم بالای سود غیرعملیاتی در بانکهای ایرانی یک انحراف جدی از استانداردهای بانکداری پایدار است. برای ارتقای کیفیت سود و پایداری نظام بانکی، لازم است بانکها بهتدریج ساختار درآمدی خود را متحول کرده و با تکیه بر عملیات اصلی، همراستا با بانکداری جهانی حرکت کنند.
اگر بخواهید، میتوانم این مقاله را در قالب یک مقاله پژوهشی استاندارد (مثلاً مناسب برای نشریات علمی یا کنفرانسهای دانشگاهی) بازنویسی و با منابع بینالمللی تکمیل کنم، یا به شکل فایل ورد آماده ارائه درآورم. بفرمایید چه فرمتی میخواهید؟
واهب 
بیان دیدگاه